Αντώνης Δ. Παπαγιαννίδης

Το τέλος των «μεγάλων αφηγήσεων»

Λοιπόν, στο σημερινό φύλλο του Ελεύθερου Τύπου της Κυριακής, 20 σελίδες πιο κάτω από αυτήν εδώ, δημοσιεύεται ένα σημαντικό κείμενο. Θα τολμούσαμε να πούμε ένα από τα διεισδυτικότερα κείμενα στοχασμού της Μεταπολίτευσης. Πρόκειται για τη συνέντευξη που είχε δώσει – το 1978 στα ΝΕΑ της εποχής – ο Νίκος Πουλαντζάς, αρχετυπικός διανοούμενος της Αριστεράς (της εξωστρεφούς, της ουμανιστικής, της αμφισβητησιακής εκδοχής της Αριστεράς), προσπαθώντας να προσδιορίσει το ρόλο των διανοουμένων στη δημόσια ζωή. Στα ίχνη του κειμένου αυτού μας οδήγησε στο περασμένο φύλλο του ET.K ο Δημήτρης Δημητράκος. Εκείνο που έκανε ο Πουλαντζάς ήταν να διαφοροποιήσει – θα τολμούσαμε να διορθώσουμε, να επιχειρήσει να διαφοροποιήσει – το ρόλο των διανοουμένων των προηγούμενων δεκαετιών από εκείνων της δεκαετίας του ‘70,ήδη. Ενώ, δηλαδή, παλιά υπήρχαν τα δύο γκέτο, των κομματικών διανοουμένων (βασικά της Αριστεράς, της κομμουνιστικής δε) που πλέκονταν γύρω από την αλήθεια της μαρξιστικής βουλγκάτας αφενός, και των πανεπιστημιακών διανοουμένων (που έπεφταν προς τη Δεξιά) με αναφορά στην από καθέδρας αλήθεια, έβλεπε ο Πουλαντζάς να ανοίγεται μια εποχή που η διανόηση είχε/θα είχε αναφορά στην κοινωνία. Θα περνούσε ο διανοούμενος σε φάση «διαρκούς κριτικής της ιδεολογίας, που ενδέχεται να τον φέρει αντιμέτωπο με κάθε μορφής εξουσία». Αλλά και θα έπαυε να θεωρεί τον εαυτό του «εκφραστή της απόλυτης, υπεράνω της πολιτικής, αλήθειας». Θα έφευγε δηλαδή από την κλειστότητα των αντίστοιχων συστημάτων και θα κοίταζε να μπολιάσει με κάτι θετικό την κοινωνική πραγματικότητα. Ωραία χρόνια, ωραίες προοπτικές… Προσγείωση στο τώρα! Οχι, κομματικούς διανοούμενους με την παλιά, αυτάρκη έννοια δεν έχουμε πια. Και οι πανεπιστημιακοί έχουν πάψει να τη διεκδικούν, την απόλυτη αλήθεια. Ομως, να, την ίδια στιγμή έχει ξεθωριάσει και η προσδοκία της κριτικής προσέγγισης ή πάλι της γνήσιας κοινωνικής παρέμβασης. Αξίζει να διερωτηθεί κανείς μήπως με το πέρασμα των χρόνων, με την ωρίμανση (ξέρετε τι υπάρχει στο τέλος της ωρίμανσης; η σήψη…) των πραγμάτων, με το σβήσιμο των πολλών προσδοκιών μαζί και των αναφλέξεων, με τη γενίκευση της ευημερίας ξανακλείνει ο κύκλος που ο Πουλαντζάς έβλεπε πριν από 30 χρόνια να ανοίγει. Και έρχονται οι διανοούμενοι – σιτιζόμενοι σε σύγχρονα πρυτανεία, πολιτικά, μιντιακά, εξουσιακά – να βολευτούν με «τη σειρά των σιωπηρών αλληλοσυμβιβασμών». Από εκεί προκύπτει η μονόδρομη σκέψη – που πιάνει από την πολιτική οικονομία μέχρι τα ευρωπαϊκά. Από εκεί πηγάζει η περιγραφικότητα αντί για την αμφισβήτηση ή πάλι η άκριτη και συνθηματολογική αμφισβήτηση αντί για τη ζυγιασμένη και επιχειρηματολογημένη εκδοχή. Από εκεί προκύπτουν και η αποσπασματικότητα και η τεχνοκρατικότητα, αντί για τη στροφή στις «μεγάλες αφηγήσεις» που νοσταλγεί κι ο Νίκος Μουζέλης. Ας είναι. Αυτή είναι η προσγείωση στην πραγματικότητα του διανοούμενου σήμερα – και πάλι καλά! Ας συγκρίνει κανείς, για παράδειγμα, με την προσγείωση στη σημερινή πραγματικότητα του πολιτικού… Κι αυτό μας φέρνει στην τελευταία στροφή του συλλογισμού μας: την απουσία των διανοούμενων, την εκκωφαντική σιγή τους (για να χρησιμοποιήσουμε ένα καταξιωμένο στερεότυπο) σε καίριες στιγμές του δημόσιου βίου. Ειλικρινά, πότε για τελευταία φορά είδατε σημαντική παρέμβαση της διανόησης σε θέματα όπως της Siemens, που απειλεί/υπόσχεται να αδειάσει από κάθε περιεχόμενο το πολιτικό μας σύστημα; Πότε καταγράψατε κεντρική τοποθέτηση διανοούμενων, πότε συναπαντήσατε δημόσια συζήτηση – οργανωμένη, όχι επιφυλλιδική – στο ζήτημα της διαφάνειας και της διαφθοράς; Ή, έστω, της ηθικοποίησης της πολιτικής αντί της πολιτικοποίησης της ηθικής, αν επιμένει κανείς (όπως ο Κ. Λαλιώτης) στην ατάκα ως οδηγό της σκέψης; Δεν είναι βέβαια το φαινόμενο καθαρά ελληνικό – πώς θα μπορούσε άλλωστε! Δεν βρίσκεται πουθενά η διανόηση σε ακμή ως συντελεστής της δημόσιας συζήτησης, πολύ λιγότερο ως φορέας πολιτικών αλλαγών. Ομως, άμα κοιτάξει κανείς, π.χ. προς τις ΗΠΑ, θα δει με αφορμή τις προεδρικές εκλογές ή/και την οικονομική κρίση ένα μπουκέτο ολόκληρο από αναλύσεις και προσεγγίσεις να αναδύεται, να συζητιέται. Αλλά και στην κουρασμένη Γαλλία, που τόσο αγαπούμε να αντιγράφουμε, ακόμη και φιγούρες ακραία προσγειωμένες, όσο ο Νικολά Σαρκοζί ή η Σεγκολέν Ρουαγιάλ, αισθάνονται την ανάγκη να «περιβληθούν μανδύα διανόησης» - και παρευθύς προκύπτουν κύκλοι συζήτησης και όλα τα χρειώδη. Εδώ, μένουμε με δείγμα κατάθεσης των διανοούμενων τις θλιβερές εκείνες λίστες υπογραφών, κάτω από συλλογικά κείμενα δήθεν παρέμβασης.

Posted at 12:00AM Jun 29, 2008 by ET Administrator in General  |